(N.B.: Onderstaande beschrijvingen moeten worden gezien als een toelichting op
het Jaarverslag en zullen gedurende het jaar niet worden geactualiseerd).
De hierna volgende paragraaf bevat een selectie van wezenlijke risico’s die de
onderneming heeft geïnventariseerd en waarvoor strategieën zijn bepaald en
controlerende en/of beperkende maatregelen zijn getroffen als onderdeel van
het risicomanagement. Niettemin houden deze risico’s een mate van onzekerheid
in waardoor de werkelijke resultaten kunnen afwijken van prognoses. Verder
kunnen er lopende risico's zijn die de onderneming nog niet volledig heeft
kunnen beoordelen of die momenteel van ondergeschikt belang worden geacht,
maar die later van wezenlijk belang kunnen zijn voor de resultaten van de
onderneming. De systemen voor risicomanagement en interne controle van de
onderneming zijn dusdanig ingericht dat dit soort ontwikkelingen tijdig wordt
onderkend en aangepakt, maar dit kan vanzelfsprekend nimmer met totale
zekerheid gebeuren. De risico’s die zijn voorzien van een asterisk worden
gezien als de belangrijkste strategische risico’s voor de onderneming. De
aanpak van deze risico’s staat beschreven in het Jaarverslag op pagina 44.
Generieke risico’s
Mondiale financiële en economische ontwikkelingen*
Als
wereldwijd opererende onderneming staat DSM bloot aan bedrijfsrisico's die
inherent zijn aan macro-economische ontwikkelingen en grootschalige
gebeurtenissen. De wereldwijde financiële crisis en economische teruggang is
een van de belangrijkste risico’s geworden voor de resterende Vision
2010-periode.
Algemene marktomstandigheden en commoditisering*
DSM is actief
op veel verschillende terreinen met bijbehorende risicoprofielen die een
weerspiegeling zijn van de diverse bedrijfsomgevingen, de diversiteit van de
bedrijfsactiviteiten en de concurrentieposities die door deze activiteiten
worden nagestreefd. Met behulp van Vision 2010 streeft DSM ernaar om het
cyclische element verder te verminderen. Toch ondervindt een aanzienlijk deel
van de huidige bedrijfsactiviteiten een materieel effect op de omzet en het
bedrijfsresultaat als gevolg van de economische teruggang en concurrentie uit
lagekostenlanden. Marges kunnen eroderen onder invloed van commoditisering,
een risico dat nog kan worden versterkt door wereldwijde lagere
bezettingsgraden.
Politieke risico’s
DSM heeft dochtermaatschappijen in
meer dan 45 landen. Deze dochtermaatschappijen kunnen blootstaan aan
veranderingen in regelgeving en aan potentieel ongunstige politieke
ontwikkelingen die het moeilijk maken om bepaalde kansen te benutten of die de
waarde van bedrijven in de betreffende regio’s negatief kunnen beïnvloeden.
Valutarisico’s en renterisico’s
Alle verkopen van
DSM in valuta's anders dan de euro zijn onderhevig aan economische,
transactie- en/of omrekeningsrisico's die de financiële resultaten sterk
kunnen beïnvloeden, aangezien DSM in euro's rapporteert.
De beweeglijkheid van de dollar ten opzichte van de euro en de Zwitserse frank
kan forse invloed hebben op het bedrijfsresultaat. Hoewel het zwaartepunt van
de productie nog steeds in Europa ligt, wordt van de productverkopen van DSM
een groot deel in Amerikaanse dollars gefactureerd en/of zijn de verkopen
gebaseerd op prijzen op de wereldmarkt, die worden uitgedrukt in dollars.
Vanuit het oogpunt van valuta's leidt dit tot een verstoring van de verhouding
tussen omzet en kosten. Uitgaande van de activiteitenmix voor 2008 heeft een
koersmutatie van 1 cent in de verhouding tussen de euro en de dollar en tussen
de dollar en de Zwitserse franc in theorie een totaal effect van €6 tot 9
miljoen op het niveau van brutomarge (omzet minus variabele kosten). DSM
beschikt echter over natuurlijke hedges en daarom is de invloed op de
brutomarge kleiner, naar schatting € 4-6 miljoen.
Schommelingen in de relatieve waarden van andere valuta's, zoals de Japanse
yen, hebben slechts beperkte gevolgen voor de resultaten van DSM.
DSM-onderdelen zijn verplicht hun open valutaposities af te dekken via de DSM
In-House Bank om het bedrijfsresultaat te beschermen tegen de effecten van
valutaschommelingen. Alleen onder strenge voorwaarden mogen DSM-onderdelen
vaststaande toezeggingen afdekken om de kasstroom van de contractwaarde te
beschermen tegen valutaschommelingen. Afdekking van toekomstige transacties is
alleen toegestaan na goedkeuring van de Raad van Bestuur.
In 2007 werd een nieuwe strategie voor het afdekken van de toekomstige vreemde
valuta transactie exposure goedgekeurd door de Raad van Bestuur. De nieuwe
strategie kent een systematische, op risicomanagement gerichte aanpak.
Gebaseerd op de optimale return-risk ratio over de afgelopen 17 jaar heeft DSM
besloten dat een risiconiveau van 50% passend is en daarom dekt DSM 50% van
het risico af. DSM zal deze afdekkingsstrategie volgen voor de toekomstige US
dollar transactie exposure. DSM zal elk jaar bepalen of andere valuta dan de
US dollar een materiële impact hebben op het resultaat om dan dezelfde aanpak
te volgen voor die valuta. Voor 2008 en 2009 is de Japanse yen toegevoegd. De
US dollar en de Japanse yen samen bepalen ongeveer 93% van de totale vreemde
valuta transactie exposure van DSM. Eind 2008 had DSM 50% van de US dollar en
Japanse yen transactie exposure in 2009 afgedekt.
Doordat een deel van de opgenomen leningen variabelrentend is, hebben
schommelingen in de rentetarieven een invloed op het nettoresultaat. Deze
invloed is gelimiteerd omdat het beleid van de onderneming is om de
variabelrentende positie niet boven 60% van de nettoschuld uit te laten komen.
Risico’s van derivaten die voor afdekkingsdoeleinden worden gebruikt
DSM maakt gebruik van financiële derivaten om verschillende valutarisico’s en
renterisico’s af te dekken. Volgens IFRS worden alle financiële derivaten
ófwel als activa ófwel als passiva verantwoord. In lijn met IAS 39 worden
derivaten opgenomen tegen de reële waarde. Veranderingen in de reële waarde
worden opgenomen in de winst-en-verliesrekening, ofwel meteen, ofwel (indien
hedge accounting wordt toegepast) op het moment dat de afgedekte post van
invloed wordt op de winst-en-verliesrekening. Deze veranderingen bestaan
meestal uit een valutacomponent en een rentecomponent. Om de schommelingen die
samenhangen met het gebruik van financiële derivaten te beperken, wordt in
bepaalde gevallen hedge accounting toegepast. Hedge accounting mag alleen
onder strenge voorwaarden worden toegepast, en deze voorwaarden verschillen
per hedge-type.
DSM maakt gebruik van de volgende hedge accounting-modellen: fair value hedge
accounting, cash flow hedge accounting en net investment hedge accounting.
Een fair value hedge (reële waarde-afdekking) is bedoeld om de waarde van een
actief of passief (de afgedekte post) vast te leggen. Veranderingen in de
reële waarde van een als afdekking aangemerkt derivaat dat zeer effectief is
als fair value hedge, worden rechtstreeks in het resultaat verwerkt, samen met
de verandering in de reële waarde van het betreffende actief, de betreffende
verplichting of de betreffende vaststaande toezegging die toe te rekenen is
aan het afgedekte risico. Beide veranderingen in reële waarde vallen in de
winst-en-verliesrekening dus tegen elkaar weg.
Een cash flow hedge (kasstroomafdekking) heeft tot doel om in kasstromen die
zich in de toekomst zeer waarschijnlijk zullen voordoen de variabiliteit die
het gevolg is van valuta- of renteschommelingen te beperken. Veranderingen in
de reële waarde van een als afdekking aangemerkt derivaat dat zeer effectief
is als cash flow hedge, worden in het vermogen verwerkt en geherrubriceerd
naar inkomsten in dezelfde periode als die waarin de afgedekte voorspelde
kasstroom de winst beïnvloedt. Op die manier worden schommelingen in de
winst-en-verliesrekening vermeden.
Het doel van een net investment hedge (netto-investeringsafdekking) is de
waarde van een investering in een buitenlandse entiteit vast te leggen.
Veranderingen in de reële waarde van een als afdekking aangemerkt derivaat dat
zeer effectief is als net investment hedge worden in het vermogen opgenomen.
Daarmee wordt de beweeglijkheid van het afgedekte deel van de
netto-investering gecompenseerd in het vermogen.
Volgens IFRS is hedge accounting door middel van een combinatie van financiële
derivaten niet toegestaan. Om deze reden heeft DSM ervoor gekozen het
renterisico en het valutarisico met aparte derivaten af te dekken en geen
combinatie van derivaten te gebruiken om beide risico’s af te dekken.
Indien afdekkingen niet effectief zijn, komt dit direct tot uiting in het
resultaat. DSM streeft ernaar deze risico’s te verkleinen door de
effectiviteit van de afdekkingen nauwgezet te controleren door middel van een
effectiviteitstoets. Een afdekking verliest zijn effectiviteit pas wanneer de
veranderingen in de reële waarde van het hedging-instrument ten opzichte van
de veranderingen in de reële waarde van het afgedekte risico buiten een
bandbreedte van 80-125 % liggen. In 2008 waren er geen materiële
ineffectiviteiten met betrekking tot deze hedges.
Strategische risico’s
Desinvesteringen*, acquisities* en joint ventures
Het succes
van de strategie van DSM is voor een deel afhankelijk van het vermogen van de
onderneming om kansen op het gebied van desinvesteringen en acquisities te
onderkennen en te benutten. Risico’s op dit terrein kunnen eruit bestaan dat
de onderneming potentiële kopers voor af te stoten onderdelen, of kandidaten
voor acquisities, niet of te laat onderkent, of dat overnamepogingen
mislukken, of dat de integratie van een overgenomen bedrijf (om het groeipad
veilig te stellen) mislukt. Dit risico wordt vergroot door de financiële
crisis, die de financieringsmogelijkheden nadelig beïnvloedt. DSM maakt
gebruik van joint ventures en andere strategische samenwerkingsverbanden
wanneer deze waardevol zijn (bijvoorbeeld om krachten te bundelen en
investeringen en bijbehorende risico’s te delen). Hoewel joint ventures en
strategische samenwerkingsverbanden altijd de bedoeling hebben om meerwaarde
te scheppen, kunnen er situaties ontstaan die potentieel schadelijk zijn voor
de business.
Het vermogen om innovatie-inspanningen om te zetten in winstgevende
activiteiten*
In zijn strategie Vision 2010 vergroot DSM zijn
focus op innovatie om nieuwe technologieën en producten te ontwikkelen en
nieuwe markten te verkennen. DSM versterkt daartoe zijn marktkennis en
vergroot zijn oriëntatie op de markt en de klant. Niettemin houden feitelijke
ontwikkelingen in de beoogde markten, de snelheid waarmee nieuwe producten en
technologieën worden aanvaard en de opkomst van nieuwe concurrenten altijd
risico’s in voor het succes van de gekozen strategie.
Er zijn veel acties ondernomen om het succes van R&D- en
marktontwikkelingsprocessen en de introductie van nieuwe producten te
verzekeren. Toch bestaat het risico dat doelstellingen niet worden gehaald en
dat de onderneming een project moet staken waaraan al grote bedragen zijn
besteed. Er kan een situatie ontstaan waarbij de totale omzet van DSM de
betreffende R&D-uitgaven op langere termijn niet langer rechtvaardigt. Dit
risico kan worden vergroot door de economische neergang, onder meer omdat die
voor potentiële klanten aanleiding zou kunnen zijn om hun prioriteiten bij
andere behoeften te leggen.
Personeel, organisatie en cultuur*
DSM’s vermogen om de juiste
mensen aan te trekken en te behouden en om een cultuur te creëren die wordt
gekenmerkt door zowel ondernemerszin als verantwoordelijkheidszin is een
belangrijke voorwaarde voor de vervulling van de Vision 2010-doelstellingen.
In het verslagjaar werden nieuwe praktijken geïmplementeerd op het gebied van
personeelswerving, management development en leerprogramma’s om aan deze eisen
te voldoen. Er werden organisatieveranderingen in gang gezet en programma’s
geïnitieerd ter ondersteuning van de gewenste ondernemersgeest en
cultuurverandering. Toch zal DSM mogelijkerwijs de timing van zijn groeipad
moeten aanpassen vanwege beperkingen op dit terrein.
Specifieke risico’s
Reputatierisico’s
Een bedrijfsonderdeel dat zich niet
houdt aan normen voor productieveiligheid en milieubescherming of aan
maatschappelijke of ethische normen kan schade toebrengen aan de goede naam
van DSM. Dit kan nadelige gevolgen hebben voor de bedrijfsresultaten.
DSM-waarden zoals maatschappelijk verantwoord ondernemen, open communicatie en
transparantie moeten een redelijke mate van zekerheid bieden dat werknemers
zich op de juiste wijze gedragen. Verder doet DSM aanzienlijke inspanningen om
de kans dat een bedrijfsonderdeel interne eisen en externe wet- en regelgeving
niet naleeft te verminderen en zodoende de reputatierisico’s te verkleinen.
Klantenrisico’s
DSM getroost zich aanzienlijke
inspanningen om zijn klanten tevreden te stellen. De mate waarin afspraken en
toezeggingen aan klanten worden nageleefd wordt regelmatig gemeten. DSM heeft
adequate controles met betrekking tot de kwaliteit van processen en producten
in het leven geroepen om het risico te verminderen dat verkoopvoorwaarden van
klanten en van DSM niet worden nageleefd. Toch kunnen problemen op dit gebied
niet geheel worden uitgesloten.
Risico’s met betrekking tot productieprocessen
DSM tracht
de risico’s met betrekking tot productieprocessen te beperken door waar
mogelijk de productie te spreiden, maar om schaalvoordelen te behalen is
concentratie nodig. Bij het ontwerpen van nieuwe installaties en/of
productieprocessen dient gebruik te worden gemaakt van de modernste
voorzieningen op het gebied van veiligheid en beveiliging. Fabrieken worden
regelmatig en systematisch geïnspecteerd op basis van vastgestelde normen ten
aanzien van risico’s, onderhoud en technische uitvoering. Toch kan het
voorkomen dat technische en technologische risico’s en bepaalde veiligheids-,
gezondheids- en milieu-elementen onvoldoende worden onderkend of beheerst om
incidenten geheel uit te sluiten.
Risico’s ten aanzien van prijs en beschikbaarheid van grondstoffen en
energie*
Het is wellicht niet altijd mogelijk om verhogingen van
grondstof- en energieprijzen te compenseren door aanpassing van de
verkoopprijzen. DSM heeft een “commodity hedging”-beleid ingesteld, maar dit
kan nooit garanderen dat prijsstijgingen geen negatief effect hebben op de
marges. Hoewel het verkrijgen van grondstoffen uit één enkele bron zoveel
mogelijk wordt vermeden, kan het incidenteel optreden van een tekort aan
grondstoffen niet geheel uitgesloten worden. Dergelijke “single source”
situaties kunnen riskanter worden als gevolg van de economische situatie, die
gevolgen kan hebben voor de stabiliteit van de betreffende leverancier
Productaansprakelijkheidsrisico’s
De voortgang die is
gemaakt met de realisatie van de huidige concerndoelstellingen die
voortvloeien uit de Vision 2010-strategie hebben niet alleen geleid tot een –
nog steeds voortdurende – verschuiving in de productportfolio, maar ook tot
een dienovereenkomstige verandering van het risicoprofiel van de onderneming.
DSM is zich bewust van dit voortgaande proces en legt meer nadruk op het
managen van productaansprakelijkheidsrisico’s. Om zich tegen deze risico’s te
beschermen stelt DSM zeer strenge eisen aan de kwaliteit van zijn producten en
processen en doet de onderneming voortdurend grote inspanningen om ervoor te
zorgen dat alle bedrijfsonderdelen zich houden aan zowel interne als externe
regelgeving, waaronder die van de Amerikaanse Food & Drug Administration
(FDA). Toch zijn productaansprakelijkheidskwesties nooit geheel uit te sluiten.
Niet verzekerbare risico’s
Er zijn wereldwijde
verzekeringspolissen afgesloten ter beperking van het risico van schade aan
eigendommen, bedrijfsschade en algemene aansprakelijkheid, inclusief de
aansprakelijkheidsrisico’s met betrekking tot de vervaardigde producten.
Vooral vanwege de nog steeds voortgaande verschuiving in de productportfolio
vraagt en krijgt het productaansprakelijkheidsaspect veel aandacht. Momenteel
zijn alle producten in DSM’s totale productportfolio gedekt door
bedrijfsverzekeringsprogramma’s. De niet-verzekerde schade op concernniveau
was in 2008 gelimiteerd tot circa €30 miljoen per gebeurtenis, met een
jaarlijks maximum van €45 miljoen. Het eventuele meerdere wordt aan externe
verzekeraars overgedragen.
ICT-risico’s
Om potentiële risico’s op het gebied van
informatie- en communicatietechnologie te beperken, maakt DSM gebruik van de
meest recente hardware- en softwareoplossingen die zichzelf hebben bewezen.
Binnen het gehele concern werkt DSM met geïntegreerde standaard
ICT-infrastructuren, backup-, codeer- en encryptiesystemen, gerepliceerde
databases, virus- en toegangsbeveiliging, en een volledig compatibel
wereldwijd netwerk en intranet. Om verzekerd te zijn van adequate applicaties
op lokaal niveau wordt de ICT-beveiliging op lokaal niveau regelmatig
geëvalueerd. Er zijn contracten afgesloten met externe dienstverleners op het
gebied van ICT en deze zijn verplicht om regelmatig melding te maken van de
maatregelen die zij hebben genomen om storingen aan DSM’s ICT-processen te
voorkomen.
Hoewel DSM stringente voorzorgsmaatregelen heeft genomen op het gebied van de
beveiliging en betrouwbaarheid van zijn IT-systemen, kunnen incidenten met
betrekking tot backup recovery, hot failover-systemen, virussen en
internationale netwerkverbindingen plaatsvinden die grote gevolgen kunnen
hebben voor de bedrijfsactiviteiten.
Risico’s ten aanzien van bescherming van intellectuele eigendom
Het financiële resultaat van de onderneming is voor een deel gebaseerd op
wettelijk beschermde intellectuele eigendommen. Er zijn nieuwe Requirements
geïntroduceerd die het voor de businessgroepen gemakkelijker maken om
waardevolle intellectuele eigendommen effectief te herkennen, te claimen en te
beschermen. Wanneer deze bescherming afloopt of onvoldoende werkt en de
onderneming er niet in slaagt om aan deze situatie een adequaat vervolg te
geven, bijvoorbeeld door middel van nieuwe waardevolle octrooien of juridische
stappen, ontstaat het risico van verslechtering van het financiële resultaat.
Projectrisico’s
Bij DSM loopt momenteel een aantal grote
projecten waarvan het succes van wezenlijk belang is voor het totale
bedrijfsresultaat en de risico’s die de onderneming loopt. DSM heeft
uitgebreide ervaring op het gebied van projectmanagement. De beste medewerkers
worden ingezet voor kritische projecten. Het risico dat een project mislukt
wordt verder verminderd door middel van onafhankelijke Value Assurance Reviews
en door de rechtstreekse betrokkenheid en toezichthoudende rol van de Raad van
Bestuur. Toch kan het gebeuren dat projecten niet altijd de geplande
(financiële) resultaten opleveren.
Financiële risico’s
Naast de valuta-, rente- en
derivatenrisico’s zoals hierboven genoemd, zijn er financiële risico’s met
betrekking tot grondstoffen, kredietwaardigheid en belastingen en is er het
landenrisico. De grote ratingbureaus kunnen hun inschatting van de
kredietwaardigheid van DSM aanpassen. Dit heeft directe invloed op de
mogelijkheid om leningen aan te trekken en/of de voorwaarden waaronder deze
leningen worden verstrekt en leidt tot schommelingen in de financieringskosten
van deze leningen. De onderneming streeft ernaar om zijn A-rating voor
kredietwaardigheid te behouden.
De resultaten van lopende geschillen met de fiscus kunnen met terugwerkende
kracht van invloed zijn op de fiscale positie. Hoewel belastingvorderingen
tegen reële waarde zijn opgenomen, zijn toekomstige winsten mogelijk niet
voldoende om alle verliescompensaties te realiseren.
Pensioenrisico’s
Met aanzienlijke
toegezegd-pensioenverplichtingen in zes landen is DSM blootgesteld aan
bewegingen in de financiële markten die veranderingen kunnen veroorzaken in
toekomstige pensioenlasten voor de onderneming en in de dekkingsstatus van de
individuele pensioenregelingen. Om deze risisco’s te beperken worden de
beleggingsstrategieën afgestemd op het risico-profiel van de onderliggende
pensioenverplichtingen en worden de beleggingsstrategieën van de verschillende
pensioenregelingen nauw gevolgd door de onderneming. De fluctuaties in de
premiebijdragen aan deze regelingen zijn beperkt als gevolg van contractuele
regelingen. De financiële crisis heeft echter aanzienlijke gevolgen gehad voor
de financiële situatie van de pensioenfondsen en zal een aanzienlijk non-cash
effect op de EBIT hebben.
Falende interne controle
Het Triple P Verslag van DSM
beschrijft enkele gevallen waarbij de beheersmaatregelen niet hebben gewerkt
ondanks de inspanningen op het gebied van risicomanagement. Deze zijn te lezen
in de paragraaf “Wat er toch nog misging” van dat verslag. Ieder geval waarin
zaken misgaan wordt uitgebreid geanalyseerd en de lessen die daaruit worden
geleerd worden in praktijk gebracht.
