De hierna volgende paragraaf bevat een selectie van wezenlijke risico’s die de
onderneming heeft geïnventariseerd en waarvoor strategieën zijn bepaald en
controlemaatregelen zijn getroffen als onderdeel van het risicomanagement.
Niettemin houden deze risico’s een mate van onzekerheid in waardoor de
werkelijke resultaten kunnen afwijken van prognoses. Verder kunnen er lopende
risico's zijn die de onderneming nog niet volledig heeft kunnen beoordelen of
die momenteel van ondergeschikt belang worden geacht, maar die later van
wezenlijk belang kunnen zijn voor de resultaten van de onderneming. De
systemen voor risicomanagement en interne controle van de onderneming zijn
dusdanig ingericht dat dit soort ontwikkelingen tijdig wordt onderkend en
aangepakt, maar dit kan vanzelfsprekend nimmer met totale zekerheid gebeuren.
Generieke risico’s
Macro-economische ontwikkelingen
Als wereldwijd opererende
onderneming staat DSM bloot aan de gebruikelijke bedrijfsrisico's die inherent
zijn aan macro-economische ontwikkelingen en grootschalige gebeurtenissen. De
prognoses volgens de strategie Vision 2010 zijn gevoelig voor afwijkingen van
het economische scenario waarvan deze strategie uitgaat.
Algemene marktontwikkelingen
DSM is actief op veel
verschillende terreinen met bijkomende risicoprofielen die een weerspiegeling
zijn van de diverse bedrijfsomgevingen, de diversiteit van de
bedrijfsactiviteiten en de concurrentieposities die door deze activiteiten
worden nagestreefd. Met behulp van Vision 2010 streeft DSM ernaar om de
cyclische gevoeligheid verder te verminderen. Toch kan een aanzienlijk deel
van de bedrijfsactiviteiten onderhevig zijn aan grote schommelingen in omzet
en resultaat als gevolg van veranderingen in algemene marktomstandigheden,
aanbodgedreven overcapaciteit, de algemene economie, valutaschommelingen of
andere factoren.
Concurrentie uit lagekostenlanden
Het tegengaan van de invloed
van concurrenten uit lagekostenlanden en het benutten van kansen in dit soort
landen (vooral China) vormt een van de kernpunten van de DSM-strategie. Het
risico blijft echter dat zulke concurrenten doordringen tot de belangrijke
markten van DSM.
Politiek risico
DSM heeft dochtermaatschappijen in meer dan 45
landen. Deze dochtermaatschappijen kunnen blootstaan aan veranderingen in
regelgeving en aan potentieel ongunstige politieke ontwikkelingen die het
moeilijk maken om bepaalde kansen te benutten of die de waarde van bedrijven
in de betreffende regio’s negatief kunnen beïnvloeden.
Valutarisico en renterisico
Alle verkopen van DSM in valuta's
anders dan de euro zijn onderhevig aan economische, transactie- en/of
omrekeningsrisico's die de financiële resultaten sterk kunnen beïnvloeden,
aangezien DSM in euro's rapporteert.
DSM streeft ernaar om zijn valutarisico's te verlagen door omzet te
ontwikkelen in bepaalde regio's, door de productmix te verbeteren, door de
productieactiviteiten beter te spreiden en door een groter deel van de inkoop
in dollars te doen. Deze natuurlijke hedges werken echter nooit perfect. De
beweeglijkheid van de dollar ten opzichte van de euro en de Zwitserse frank
kan forse invloed hebben op het bedrijfsresultaat. Hoewel het zwaartepunt van
de productie nog steeds in Europa ligt, wordt van de verkopen van DSM een
groot deel in Amerikaanse dollars gefactureerd en/of zijn de verkopen
gebaseerd op prijzen op de wereldmarkt, die worden uitgedrukt in dollars.
Vanuit het oogpunt van valuta's leidt dit tot een verstoring van de verhouding
tussen omzet en kosten. Uitgaande van de activiteitenmix voor 2007 heeft een
koersmutatie van 1% in de verhouding tussen de euro en de dollar een totaal
effect van €8 tot 10 miljoen op het niveau van brutomarge (omzet minus
variabele kosten). Schommelingen in de relatieve waarden van andere valuta's,
zoals de Japanse yen of het Britse pond, hebben slechts beperkte gevolgen voor
de resultaten van DSM.
DSM-onderdelen zijn verplicht hun open valutaposities af te dekken via de DSM
In-House Bank om het bedrijfsresultaat te beschermen tegen de effecten van
valutaschommelingen. Alleen onder strenge voorwaarden mogen DSM-onderdelen
vaststaande toezeggingen afdekken om de kasstroom van de contractwaarde te
beschermen tegen valutaschommelingen. Afdekking van toekomstige transacties is
alleen toegestaan na goedkeuring van de Raad van Bestuur.
In 2007 is een nieuwe strategie voor het afdekken van de toekomstige vreemde
valuta transactie exposure goedgekeurd door de Raad van Bestuur. De nieuwe
strategie kent een systematische, op risicomanagement gerichte, aanpak.
Gebaseerd op de optimale return-risk ratio over de afgelopen 17 jaar heeft DSM
besloten dat een risico niveau van 50% juist is en daarom dekt DSM 50% van het
risico af. DSM zal deze afdekkings-strategie volgen voor de toekomstige US
dollar transactie exposure. DSM zal elk jaar bepalen of andere valuta dan de
US dollar een materiële impact hebben op het resultaat om dan dezelfde aanpak
te volgen voor die valuta. Voor 2008 is de Japanse yen toegevoegd. De US
dollar en Japanse yen samen bepalen ongeveer 93% van de totale vreemde valuta
transactie exposure van DSM. Eind 2007 had DSM 50% van de US dollar en Japanse
yen transactie exposure in 2008 afgedekt.
Doordat de opgenomen leningen variabelrentend zijn, hebben schommelingen in de
rentetarieven een invloed op het nettoresultaat. Deze invloed is gelimiteerd
omdat het beleid van de onderneming is om de variabelrentende positie niet
boven 60% van de nettoschuld uit te laten komen.
Risico’s van derivaten voor hedging doelen
DSM maakt
gebruik van financiële derivaten om verschillende valutarisico’s en
renterisico’s af te dekken. Volgens IFRS worden alle financiële derivaten
ófwel als activa ófwel as passiva verantwoord. In lijn met IAS 39 worden
derivaten opgenomen tegen de reële waarde. Veranderingen in de reële waarde
worden opgenomen in de resultatenrekening, ofwel meteen, ofwel (indien hedge
accounting wordt toegepast) op het moment dat de afgedekte post van invloed
wordt op de resultatenrekening. Deze veranderingen bestaan meestal uit een
valutacomponent en een rentecomponent. Om de schommelingen die samenhangen met
het gebruik van financiële derivaten te beperken, wordt in bepaalde gevallen
hedge accounting toegepast. Hedge accounting mag alleen onder strenge
voorwaarden worden toegepast, en deze voorwaarden verschillen per hedge-type.
DSM maakt gebruik van de volgende hedge accounting-modellen: fair value hedge
accounting, cash flow hedge accounting en net investment hedge accounting. Een
fair value hedge (reëlewaardeafdekking) is bedoeld om de waarde van een actief
of passief (de afgedekte post) vast te leggen. Veranderingen in de reële
waarde van een als afdekking aangemerkt derivaat dat zeer effectief is als
fair value hedge, worden rechtstreeks in het resultaat verwerkt, samen met de
verandering in de reële waarde van het betreffende actief, de betreffende
verplichting of de betreffende vaststaande toezegging die toe te rekenen is
aan het afgedekte risico. Beide veranderingen in reële waarde vallen in de
winst-en-verliesrekening dus tegen elkaar weg.
Een cash flow hedge (kasstroomafdekking) heeft tot doel om in kasstromen die
zich in de toekomst zeer waarschijnlijk zullen voordoen de variabiliteit die
het gevolg is van valuta- of renteschommelingen te beperken. Veranderingen in
de reële waarde van een als afdekking aangemerkt derivaat dat zeer effectief
is als cash flow hedge, worden in het eigen vermogen verwerkt en
geherrubriceerd naar inkomsten in dezelfde periode als die waarin de afgedekte
voorspelde kasstroom de winst beïnvloedt. Op die manier worden schommelingen
in de resultatenrekening vermeden.
Het doel van een net investment hedge (netto-investeringsafdekking) is de
waarde van een investering in een buitenlandse entiteit vast te leggen.
Veranderingen in de reële waarde van een als afdekking aangemerkt derivaat dat
zeer effectief is als net investment hedge worden in het vermogen opgenomen.
Daarmee wordt de beweeglijkheid van het afgedekte deel van de
netto-investering gecompenseerd in het vermogen.
Volgens IFRS is hedge accounting door middel van een combinatie van financiële
derivaten niet toegestaan. Om deze reden heeft DSM ervoor gekozen het
renterisico en het valutarisico met aparte derivaten af te dekken en geen
combinatie van derivaten te gebruiken om beide risico’s af te dekken.
Indien afdekkingen niet effectief zijn, komt dit direct tot uiting in het
resultaat. DSM streeft ernaar deze risico’s te verkleinen door de
effectiviteit van de afdekkingen nauwgezet te controleren door middel van een
effectiviteitstoets. Een afdekking verliest zijn effectiviteit pas wanneer de
veranderingen in de reële waarde van het hedging-instrument ten opzichte van
de veranderingen in de reële waarde van het afgedekte risico buiten een
bandbreedte 80-125 % liggen. In 2007 waren er geen materiële ineffectiviteiten
met betrekking tot deze hedges.
Strategische risico’s
Acquisities, desinvesteringen en samenwerkingsverbanden
Het
succes van de strategie van DSM is voor een deel afhankelijk van het
onderkennen en benutten van kansen om een bedrijf te acquireren of te
desinvesteren of om samenwerkingsverbanden aan te gaan. Risico’s op dit
terrein kunnen eruit bestaan dat de onderneming potentiële acquisities of
samenwerkingsverbanden niet of te laat onderkent, of dat overnamepogingen
mislukken, of dat de integratie van een overgenomen bedrijf (om het groeipad
veilig te stellen) mislukt. DSM maakt gebruik van joint ventures en andere
strategische samenwerkingsverbanden wanneer deze waardevol zijn (bijvoorbeeld
om krachten te bundelen en investeringen en bijbehorende risico’s te delen).
Hoewel joint ventures en strategische samenwerkingsverbanden altijd de
bedoeling hebben om meerwaarde te scheppen, kunnen er situaties ontstaan die
potentieel schadelijk zijn voor de business.
Innovatie (nieuwe markten, producten en technologieën)
In
zijn strategie Vision 2010 schenkt DSM extra aandacht aan innovatie. Het doel
daarvan is nieuwe technologieën en producten te ontwikkelen en nieuwe markten
te penetreren. DSM versterkt daartoe zijn marktkennis en vergroot zijn
oriëntatie op de markt en de klant. Niettemin houden feitelijke ontwikkelingen
in de beoogde markten, de snelheid waarmee nieuwe producten en technologieën
worden aanvaard en de opkomst van nieuwe concurrenten altijd risico’s in voor
het succes van de gekozen strategie.
De strategie van DSM legt extra nadruk op innovatie. Er worden veel acties
ondernomen om het succes van de activiteiten op het gebied van R&D en
marktontwikkeling te verzekeren. Toch bestaat het risico dat doelstellingen
niet worden gehaald en dat de onderneming een project moet staken waaraan al
grote bedragen zijn besteed. Er kan een situatie ontstaan waarbij de totale
omzet van DSM de betreffende R&D-uitgaven op langere termijn niet langer
rechtvaardigt.
Personeelsrisico
Het behoud van in hoge mate gespecialiseerd en
betrokken technisch personeel en van getalenteerde medewerkers op het gebied
van verkoop, R&D, productie, financiële administratie, algemeen management en
personeelszaken is van essentieel belang voor het succes van de onderneming.
De strategie van de onderneming vraagt om een grote en permanente inspanning
om de bijbehorende processen te managen. Mogelijkerwijs zal DSM zijn groeipad
moeten aanpassen vanwege beperkingen en kansen op dit terrein.
Organisatie- en cultuurrisico’s
De verandering in
strategie stelt nieuwe eisen aan de organisatie en de houding van het
personeel. Hoewel er aanpassingen aan de organisatie zijn gepleegd en er
programma’s zijn om de benodigde “outside-in focus” te creëren, is het nog
steeds mogelijk dat besluitvormingsprocessen niet snel genoeg verlopen en dat
de ondernemingszin nog onvoldoende is.
Specifieke risico’s
Reputatierisico
Een bedrijfsonderdeel dat zich niet houdt aan
normen voor productieveiligheid en milieubescherming of aan maatschappelijke
of ethische normen kan schade toebrengen aan de goede naam van DSM. Dit kan
nadelige gevolgen hebben voor de bedrijfsresultaten. DSM-waarden zoals
maatschappelijk verantwoord ondernemen, open communicatie en transparantie
moeten een redelijke mate van zekerheid bieden dat werknemers zich op de
juiste wijze gedragen. Verder vermindert de onderneming de reputatierisico’s
door maatregelen te nemen die de kans op niet-naleving van interne eisen en
externe wet- en regelgeving door alle organisatorische eenheden verminderen.
Klantenrisico
DSM getroost zich aanzienlijke inspanningen om
zijn klanten tevreden te stellen. De mate waarin afspraken en toezeggingen aan
klanten worden nageleefd wordt regelmatig gemeten. DSM heeft adequate
controles met betrekking tot de kwaliteit van processen en producten in het
leven geroepen om het risico te verminderen dat verkoopvoorwaarden van klanten
en van DSM niet worden nageleefd. Toch kan het niet geheel uitgesloten worden
dat problemen op dit gebied zouden kunnen onstaan.
Geen enkele klant vertegenwoordigt meer dan 3% van de totale omzet van DSM.
Risico met betrekking tot productieprocessen
DSM tracht de
risico’s met betrekking tot productieprocessen te beperken door waar mogelijk
de productie te spreiden, maar om schaalvoordelen te behalen is concentratie
nodig. Bij het ontwerpen van nieuwe installaties en productieprocessen dient
gebruik te worden gemaakt van de modernste voorzieningen op het gebied van
veiligheid en beveiliging. Fabrieken worden regelmatig en systematisch
geïnspecteerd op basis van vastgestelde normen ten aanzien van de risico’s en
de technische uitvoering. Toch kan het voorkomen dat bepaalde risico’s en de
mate waarin bepaalde veiligheids-, gezondheids- en milieu-elementen worden
beheerst niet voldoende onderkend zijn.
Risico’s met betrekking tot grondstof / energie prijzen en beschikbaarheid
Het kan voorkomen dat verhogingen van grondstof en energie prijzen niet altijd
gecompenseerd kunnen worden door aanpassingen van de verkoopprijzen. Hoewel
het verkrijgen van grondstoffen uit één enkele bron zoveel mogelijk wordt
vermeden, kan het incidenteel optreden van een tekort aan grondstoffen niet
geheel uitgesloten worden.
Productaansprakelijkheidsrisico
De huidige strategische
concerndoelstellingen die voortvloeien uit Vision 2010 en de voortgang die is
gemaakt met de uitvoering daarvan hebben niet alleen geleid tot een – nog
steeds voortdurende – verschuiving in de productportefeuille, maar ook tot een
dienovereenkomstige verandering van het risicoprofiel van de onderneming.
Vanuit het oogpunt van productaansprakelijkheid is de life sciences business
aan meer risico’s onderhevig dan andere activiteiten. Dit geldt met name voor
de farmaceutische industrie, waar bepaalde productaansprakelijkheidsrisico’s
niet te verzekeren zijn, of alleen tegen zeer hoge premies of met een zeer
hoog eigen behoud. Door hoge eisen te stellen aan de kwaliteit van processen
en producten probeert de onderneming het productaansprakelijkheidsrisico
zoveel mogelijk te beperken. DSM doet voortdurend grote inspanningen om ervoor
te zorgen dat alle bedrijfsonderdelen zich houden aan zowel interne als
externe regelgeving, waaronder die van de Amerikaanse Food & Drug
Administration (FDA).
Niet verzekerbaar risico
Er zijn wereldwijde
verzekeringspolissen afgesloten ter beperking van het risico van schade aan
eigendommen, bedrijfsschade en algemene aansprakelijkheid, inclusief de
aansprakelijkheidsrisico’s met betrekking tot de vervaardigde producten.
Vooral vanwege de recente en nog steeds voortgaande verschuiving in onze
productportefeuille moet veel aandacht worden besteed aan
productaansprakelijkheid. Momenteel is geen van de producten in DSM’s totale
productportefeuille uitgesloten van dekking onder onze
bedrijfsverzekeringsprogramma’s. De niet-verzekerde schade is gelimiteerd tot
circa €30 miljoen per gebeurtenis in 2007, met een jaarlijks maximum van €45
miljoen. Het eventuele meerdere wordt aan externe verzekeraars overgedragen.
ICT-risico
Om potentiële risico’s op het gebied van informatie-
en communicatietechnologie te beperken, maakt DSM gebruik van de meest recente
hardware- en softwareoplossingen die zichzelf hebben bewezen. Binnen het
gehele concern werkt DSM met geïntegreerde standaardinfrastructuren, backup-,
codeer- en encryptiesystemen, gerepliceerde databases, virus- en
toegangsbeveiliging, en een volledig compatibel wereldwijd netwerk en
intranet. Om verzekerd te zijn van adequate applicaties op lokaal niveau wordt
de ICT-beveiliging op lokaal niveau regelmatig geëvalueerd. Er zijn contracten
afgesloten met externe dienstverleners op het gebied van ICT en deze zijn
verplicht om regelmatig melding te maken van de maatregelen die zij hebben
genomen om storingen aan ICT-processen te voorkomen.
Hoewel DSM stringente voorzorgsmaatregelen heeft genomen op het gebied van de
beveiliging en betrouwbaarheid van zijn IT-systemen, kunnen incidenten met
betrekking tot backup recovery, hot failover-systemen, virussen en
internationale netwerkverbindingen plaatsvinden die grote gevolgen kunnen
hebben voor de bedrijfsactiviteiten.
Risico’s met betrekking tot de bescherming van intellectueel eigendom
Het financiële resultaat van de onderneming is voor een deel gebaseerd op
wettelijk beschermde intellectuele eigendommen. Wanneer deze bescherming
afloopt of onvoldoende werkt en de onderneming er niet in slaagt om aan deze
situatie een adequaat vervolg te geven, bijvoorbeeld door middel van nieuwe
waardevolle octrooien of juridische stappen, ontstaat het risico van
verslechtering van het financiële resultaat.
Projectrisico
Bij DSM loopt momenteel een aantal grote
projecten waarvan het succes van wezenlijk belang is voor het totale
bedrijfsresultaat en de risico’s die de onderneming loopt. In het algemeen
gaat het hier om projecten met betrekking tot prijsverbeteringen,
reorganisaties en ICT. Apollo is een project dat moet zorgen voor uniforme
toepassing binnen DSM wereldwijd van gestandaardiseerde bedrijfs processen in
SAP.
DSM heeft uitgebreide ervaring op het gebied van projectmanagement. De beste
medewerkers worden ingezet voor kritieke projecten. Het risico dat een project
mislukt wordt verder verminderd door de rechtstreekse betrokkenheid en
toezichthoudende rol van de Raad van Bestuur. Toch kan het gebeuren dat
projecten niet altijd de geplande (financiële) resultaten opleveren.
Financieel risico
Naast de valuta, rente en derivaten risico’s
zoals hierboven genoemd, zijn er financiële risico’s met betrekking tot
grondstoffen, kredietwaardigheid, rente en belastingen en is er het
landenrisico. De ratingbureaus kunnen hun inschatting van de
kredietwaardigheid van DSM aanpassen. Dit heeft directe invloed op de
mogelijkheid om leningen aan te trekken en kan leiden tot schommelingen in de
financieringskosten van deze leningen. De onderneming streeft ernaar om zijn
A-rating voor kredietwaardigheid te behouden..
De resultaten van lopende geschillen met de fiscus kunnen met terugwerkende
kracht van invloed zijn op de fiscale positie. Hoewel belastingvorderingen
tegen reële waarde zijn opgenomen, zijn toekomstige winsten mogelijk niet
voldoende om alle verliescompensaties te realiseren.
Pensioenrisico
Met aanzienlijke persioenverplichtingen in zes
landen is DSM blootgesteld aan de bewegingen van de financiële markten die
veranderingen kunnen veroorzaken in toekomstige pensioenkosten voor de
onderneming en in de dekkingsstatus van de individuele pensioenplannen. Om
deze risisco’s te beperken wordt het beleggingsbeleid van de verschillende
pensioenplannen nauw gevolgd door de onderneming en worden de
beleggingsstrategieën afgestemd op het risico-profiel van de onderliggende
pensioen verplichtingen.
Falen van beheersmaatregelen
Het Triple P Verslag beschrijft
enkele gevallen waarbij de beheersmaatregelen niet hebben gewerkt ondanks de
inspanningen op het gebied van risicomanagement. Deze zijn te lezen in de
paragraaf “Wat er toch nog misging” van dat verslag. Ieder geval waarin zaken
misgaan wordt uitgebreid geanalyseerd zodat daaruit lering kan worden
getrokken.
